هویت در عصر شبکههای اجتماعی

مفهومسازیهای مطرحشده درباره هویت از سوژه یکپارچه مدرن تا سوژه مرکز زدایی شده پسامدرن را در برمیگیرد. در تعاریف متأخر از هویت مفاهیم شباهت، تفاوت و وجود منابعی برای «ساخت» هویت مفروض گرفته میشود، همانند دیگران بود در گروه خود (ما) و همانند خود بودن در طول زمان (من) و با بیانی دیگر تفاوت من و ما با دیگران. گیدنز هویت را نه ویژگیهایی که باید به دست بیاوریم بلکه شیوه اندیشیدن ما درباره خودمان میداند و آن را بهمثابه یک پروژه توصیف میکند یعنی هویت ساخته ما و همواره در فرایند و حرکت است. منابعی که ما میتوانیم برای پروژه هویت فراهم کنیم نیز به لحاظ تاریخی و فرهنگی متفاوت هستند. (بارکر، 1394)

عضویت در یک گروه، آگاهی از آن و احساس تعلق به آن گروه همواره بخش مهمی از فرایند هویتیابی بوده است. با توجه به این امر الگوهای ارتباطات در طول تاریخ عامل مهمی در ایجاد انواع متفاوتی از هویت بودهاند. همچنین رسانههای متفاوت امکان در دسترس قرار دادن منابع فرهنگی متفاوتی را برای ساخت هویت فراهم کردهاند. رسانههای چاپی نقش مهمی در ایجاد حس مدرن هویت ملی در اروپا داشتهاند. رسانههای جمعی نیز طیف وسیعتری از بازنماییها و تخیل هویتها را ممکن کردند و امروزه در عصر اینترنت گستردگی و تنوع منابع هویتساز افزایش چشمگیری داشته است و منجر به پدیده سیالیت هویتها گشته است.

تعامل و تخیل دو عامل مهم ساخت هویتها هستند. زیرا میتوانند احساس تعلق ایجاد کنند. ما در زندگی روزمره خود با بسیاری از اجتماعات تعامل داریم و وجود آنها را بهطور ملموس و مستقیم حس میکنیم و خودمان را از این طریق بدان گروه متعلق میدانیم اما علاوه بر این اجتماعاتی نیز وجود دارد که بلافاصله ملموس و قابلدسترس نیستند و از طریق نیروی تخیل با دیگر اعضای آن ارتباط برقرار میکنیم. بندیکت اندرسون که برای اولین بار اصطلاح اجتماعات خیالی را ابداع کرد، استدلال میکند که آنچه ما بهعنوان ملت در نظر میگیریم، اجتماعی تخیلی است ما هرگز با اکثر هموطنانمان مراوده نمیکنیم، بنابراین باید اشتراکات خودمان با همه این غریبهها که همگی درون فضایی با عنوان سرزمین زندگی میکنیم را تخیل کنیم «ملت خیالی است، زیرا حتی اعضای کوچکترین ملتها نیز هرگز بسیاری از اعضای خود را نمیشناسند، با آنها ملاقات نمیکنند... یا حتی نامی از آنها نشنیدهاند، اما در ذهن هریکی از آنان تصوری از اجتماعشان وجود دارد» (بارکر به نقل از اندرسون، 1394). اندرسون سرمایهداری مبتنی بر چاپ را زمینهساز این تخیل میداند. از نظر اندرسون تولید مکانیکی و کالایی شدن کتابها و روزنامهها به زبانهای بومی اجازه استاندارسازی و انتشار میدهد و برای نخستین بار منجر به درک مردم از یکدیگر از طریق زبان مشترک و فهم مشترک از همزمانی میشود. این هویت ملی یکپارچه و منسجم اساساً محصول دوران مدرن است و برای مدت زیادی بر دیگر منابع خاصتر هویتیابی جمعی (فرهنگی) غلبه داشته است

مدرنیته متأخر یا وضعیت پسا مدرن، تحت تأثیر فرایند جهانیشدن، منجر به تغییراتی اساسی در ساخت زندگی اجتماعی و فردی شده که هر دو عامل تعامل و تخیل را دگرگون کرده و باعث بر هم خوردن و فروپاشی هویتهای متمرکز و بسته متعلق به فرهنگهای ملی شده است. در زمینه جهانی شده امروز که پیشرفت ابزارهای ارتباطی نقش مهمی در آن داشته است، بهواسطه فشردگی زمان و فضا، محدودیتهای جغرافیایی گذشته کمرنگ و یا محو شدهاند؛ تجارب و تعاملات ما دیگر مانند گذشته ریشه در محل زندگی ما ندارند. عرصه زندگی روزمره بهطور فزایندهای از نظر «تعامل دیالکتیکی محلی و جهانی» بازسازیشده است. تکثر و تنوع زمینهها و میدانهای تعامل افراد منجر به شیوههای زندگی متفاوت و نهایتاً ظهور اشکال هویتی جدید شده است. امروزه هویت امری پیچیده است که با تعاملات و انتخابهای زندگی روزمره پیوندی وثیق دارد. هویتها از مکانها، تاریخها و سنتهای خاص جداشدهاند و سیال به نظر میرسند. و با دامنهای از هویتهای متفاوت ناشی از امکان گسترده انتخاب روبهرو شدهایم. این امکانها و موقعیتهای جدید هویتیابی، هویتها را سیاسیتر، متکثرتر و متنوعتر میکند (هال، 1396). در چارچوب این امکانها و موقعیتهای جدید، همزیستی و آمیزش فرهنگی نیز شکل میگیرد. درعینحال که برخی نظریهپردازان نگران یا امیدوار به توسعه یک اجتماع خیالی جهانی (عامگرایی) هستند، نظریهپردازانی دیگر از امکان ایجاد یا بازآفرینی طیفی از اجتماعات محلی خیالی که ایدههای فرهنگی و سیاسی خاص خود را پیش میبرند (خاص گرایی) صحبت میکنند؛ اما این هر دو واقعیت جهان امروز و نتیجه پارادوکسیکال تأثیر جهانیشدن بر هویتهای فرهنگی است.

شبکههای اجتماعی امروزه یکی از بسترهای این خاص گرایی و عامگرایی هویت فرهنگی است. ازیکطرف میتوانند یک جامعه خیالی جهانی را محقق کنند که شبیه به جوامع تصوری اندرسون است که دارای ویژگیهای خاصی است؛ محتوایی که مردم به اشتراک میگذارند، رفاقت غالب است، زبان مقدس و خط نوشتاری وجود دارد و مردم علاقه یا ایده مشترکی دارند (Kavoura، 2014) از طرف دیگر شبکههای اجتماعی آنلاین امکان عضویت در اجتماعات متعددی را به فرد میدهد و منجر به شبکهسازیهای جدید برای فرد فارغ از محدودیتهای سابق میشود. یا بستری برای تشدید اجتماعات موجود در جهان فیزیکی میشود. احساس تعلق به اجتماعی که خارج از مرزهای سرزمینی هستند و نیز احساس تعلق همزمان به طیف گستردهای از اجتماعات، تجارب جدیدی را رقم میزند و پیامدهای هویتی متفاوتی با گذشته دارد.

عضویت در شبکههای اجتماعی همچنین امکان مقایسه، ملاقات و ترکیب فرهنگی را ایجاد میکند که این امر نیز منجر به ساخت هویتهای جدید یا بازآفرینی هویتهای موجود با ترکیب عناصر فرهنگی متفاوت بهویژه برای جوانان و نوجوانان خواهد شد. هولتون با استفاده از تعبیر syncretization از امکان جمعآوری عناصر مختلف فرهنگی بستر زدایی شده و معلق در فضای فرهنگی جهان جدید و بازسازی آنها در قالب فرهنگی جدید سخن میگوید و آن را ویژگی زندگی اجتماعی در جامعه جهانی میداند. از نظر او این فرهنگهای جدید با ریشههای فرهنگی خاص پیوند دارند ولی در زمان و فضای بسیار فراخی گسترش یافته و امکان همزیستی و آمیزش فرهنگی را فراهم میکنند. (گلمحمدی به نقل از هولتون، 1392) هویتهای ترکیبی یا دورگه محصول این عصر جدید هستند. حق انتخاب گسترده عنصری کلیدی در این نوع هویتیابی است. این هویتهای ترکیبی میتواند زمینهای برای اعتراض و تخطی از معانی غالب باشد. برای مثال زنان محجبه ایرانی برای ساخت هویتی دینی خود درگذشته نهچندان دور منابع بسیار محدودی در اختیار داشتند؛ اما امروز بهواسطه شبکهسازی جدید در بستر اینستاگرام و نیز گسترش حوزه تعاملات و تجربه خود، فعالانه با استفاده از ترکیب عناصر فرهنگی متفاوت، هویت دینی خود را بر میسازند که کاملاً متفاوت از نظم مسلط پیشین در این حوزه است و خود را متعلق به اجتماع مسلمانانی میدانند که فراتر از مرزهای سرزمینی و نمادین گفتمان دینی مسلط است.

فهرست منابع:

بارکر، کریس (1394). مطالعات فرهنگی؛ نظریه و عملکرد. ترجمه مهدی فرجی و نفیسه حمیدی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی

گل محمدی، احمد (1392). جهانی شدن، فرهنگ، هویت. تهران: نشر نی

هال، استورارت (1396). پرولماتیک هویت در مطالعات فرهنگی. ترجمه سیاوش قلی پور و علیرضا مرادی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات

Kavoura, A. (2014) Social media, online imagined communities and communication research, Library Review, 63(7), 490–504

مطالعات فرهنگ مجازی...